Vitrinde Batı, Cepte Yokluk: 1990'lar Polonyası'nın Bilinmeyen Yüzü

1990'lı yılların Polonya'sı, sadece politik bir özgürleşme dönemi değil, aynı zamanda toplumun büyük bir kesimi için derin bir sosyal ve ekonomik travma dönemidir. Komünizmden serbest piyasaya geçiş, "Şok Terapi" (Balcerowicz Planı) olarak adlandırılan ve sonuçları halkın tabanı için yıkıcı olan radikal reformlarla gerçekleşmiştir.

Hiperenflasyon ve Ekonomik Çöküş

1990'ın başında Polonya ekonomisi teknik olarak iflas etmiş durumdaydı. Hükümetin fiyat kontrollerini kaldırmasıyla birlikte hiperenflasyon patlak verdi.

•  1990 yılında yıllık enflasyon oranı %585,8 seviyesine ulaştı. Fiyatlar günlük olarak değişiyor, insanların birikimleri saatler içinde eriyordu.

• GSYİH (Gayri Safi Yurtiçi Hasıla), geçişin ilk şokunda (1990-1991) yaklaşık %20 oranında daraldı. Bu, modern bir ekonomi için savaş dışı dönemlerde görülen en sert çöküşlerden biridir.

İşsizlik Travması: "Görünmezden" %16'ya

Komünist rejimde resmi olarak "işsizlik" yoktu (gizli işsizlik vardı). Ancak devlet fabrikalarının özelleştirilmesi veya kapatılmasıyla birlikte işsizlik, Polonya halkının daha önce hiç tecrübe etmediği bir kriz haline geldi.

• 1990'da %6,5 olan işsizlik oranı, 1993 yılında zirve yaparak %16,4'e fırladı. 1990-1993 yılları arasında yaklaşık 1 milyon kişi (çalışma çağındaki nüfusun %6'sı) işten çıkarıldı.

• Bu durum özellikle tek bir fabrikaya bağımlı olan küçük sanayi kasabalarında (örneğin Łódź tekstil bölgesi) yıkıcı oldu. "Yapısal işsizlik" kavramı, toplumun kaybedenler sınıfını oluşturdu.

Alım Gücü ve Yoksulluk

Piyasa ekonomisine geçişin en ironik sonucu şuydu: Raflar Batı mallarıyla doldu (renkli TV'ler, kot pantolonlar, elektronik eşyalar), ancak halkın bunları alacak parası kalmamıştı.

• 1989 ile 1991 arasında reel gelirler yaklaşık %40 oranında düştü.

• Yoksulluk oranı dramatik bir artış gösterdi. 1989'da nüfusun %17'si yoksulluk sınırının altındayken, 1991'de bu oran %34'e yükseldi. Çocuklar ve kalabalık aileler bu durumdan en çok etkilenen kesim oldu.

"Vahşi Doğu": Suç ve Güvenlik

Ekonomik belirsizlik ve polis teşkilatının yeniden yapılanma süreci, Polonya'yı 1990'ların ortasında bir suç merkezine dönüştürdü. Özellikle "Pruszków" ve "Wołomin" gibi mafya grupları, haraç, araba hırsızlığı ve uyuşturucu ticaretinde devleşti.

• Cinayet oranları modern Polonya tarihinin en yüksek seviyesine ulaştı. 100.000 kişi başına düşen cinayet sayısı 1993-1994 yıllarında 2,4 ile zirve yaptı (2014'te bu oran 0,7'ye düşmüştür)

Genel anlatı Polonya'nın dönüşümünü bir "başarı hikayesi" olarak sunsa da, 1990'lar halkın büyük kısmı için güvencesizlik (precarity) çağıydı. Girişimciler ve yabancı sermaye ile iş yapanlar hızla zenginleşirken; madenciler, fabrika işçileri ve tarım sektörü çalışanları sosyal statülerini ve gelirlerini kaybetti. Gelir eşitsizliği (Gini katsayısı), bu dönemde İskandinav seviyelerinden İngiltere/Kanada seviyelerine sıçradı.

Eğer 1990'ların ortasında ortalama bir Polonyalı ile konuşsaydınız, size özgürlükten çok "yarın ne yiyeceği" veya "işini kaybedip kaybetmeyeceği" endişesinden bahsederdi.