Zebralar evcilleştirilemez

Atlar ve zebralar neredeyse kuzen. İkisi de ot yiyor, ikisi de dört ayaklı, ikisi de sürü halinde yaşıyor ve ikisi de birbirine benziyor.

Peki neden 4000 yıldır atların sırtında savaşlara gidiyor, tarlaları sürüyor ve kovboyculuk oynuyoruz da; bir tane bile "Zebra Süvarisi" veya "Zebra Arabası" görmüyoruz? Afrika halkı beceriksiz miydi?

Hayır! Cevap, Jared Diamond’ın Tolstoy’dan ödünç aldığı **"Anna Karenina İlkesi"**nde saklı:

"Mutlu ailelerin hepsi birbirine benzer; ama her mutsuz ailenin mutsuzluğu kendine hastır."

Hayvanlar dünyasında da kural budur: Bir hayvanın evcilleşmesi için 6 kriterin hepsine aynı anda uyması gerekir. Tek bir maddede bile sınıfta kalırsa, o hayvan asla evcilleşmez.

İşte Zebra'nın (ve diğer pek çok hayvanın) sınıfta kaldığı o meşhur "Evcilleşme Karnesi":

1. Huysuzluk ve "Kötü Karakter" (Nasty Disposition) 

Zebra, uzaktan çok sempatik görünür ama yakından tam bir psikopattır!

• Bir zebra sizi ısırdığında, diğer hayvanlar gibi bırakıp kaçmaz. Kilitler! Yarayı koparana kadar da bırakmaz. ABD hayvanat bahçelerinde bakıcıları en çok yaralayan hayvan kaplanlar değil, zebralardır.

• Aslanların olduğu bir coğrafyada evrimleştiği için zebraların "savunma mekanizması" aşırı agresiftir. Bir aslanın çenesini tek çiftede kırabilirler. Rodeo yapmayı deneyen herkesin sonu hastane olmuştur.

2. Panik Eğilimi (Tendency to Panic) 

Bir atı veya koyunu korkutursanız ne yapar? Sürü halinde birbirine sokulur ve olduğu yerde kalır. Bu yüzden çoban köpekleri onları güdebilir.

• Zebra korktuğu anda, tahmin edilemez bir hızla her yöne dağılır. Çite veya duvara aldırmaz, gerekirse kendini sakatlar ama kaçar.

• Kovboylar atlara kement atabilir ama zebralar, kendilerine doğru gelen bir ip gördüklerinde kafalarını yana yatırıp "kementten kaçma" refleksine (rope-dodging) sahiptir. Onları yakalamak imkansıza yakındır.

3. Beslenme (Diet) 

Evcil hayvan "ucuz" olmalıdır. Et yiyen bir hayvanı beslemek, ot yiyeni beslemekten 10 kat daha pahalıdır (bir aslanı beslemek için ona zebra yedirmeniz gerekir!).

• Zebra burada sınıfı geçer, otçuldur. Ama mesela Koala burada elenir; sadece okaliptüs yediği için çok masraflıdır.

4. Büyüme Hızı (Growth Rate) 

Beslediğiniz hayvanın, sizi zengin etmesi için makul bir sürede büyümesi gerekir.

• Zebra ve at 3-4 yılda işe yarar hale gelir.

5. Esaret Altında Üreme (Problems of Captive Breeding) 

Bazı hayvanlar mahremiyet isterler veya uzun kur yapma ritüellerine (kilometrelerce koşmak gibi) ihtiyaç duyarlar.

• En hızlı hayvan olan Çita bu yüzden evcilleşmedi. Mısır firavunları çitaları avda kullandı ama onları çiftleştiremediler. Her seferinde doğadan yeni çita yakalamak zorunda kaldılar. Zebra bu konuda sorunsuzdur, her yerde ürer.

6. Sosyal Yapı (Social Structure) 

İnsanların yönetebildiği hayvanlar (at, köpek, koyun), doğada "Lideri Takip Et" mantığıyla yaşar. İnsan, liderin (Alfa'nın) yerine geçer ve sürü insana itaat eder.

• Zebra sürüler halinde yaşasa da, aile bağları ve hiyerarşi atlar kadar net değildir. Daha bireysel ve kaotiktirler. Lideri takip etmekten çok, hayatta kalmaya odaklıdırlar.

Sonuç: Suçlu Afrikalılar Değil, Zebralar!

Tarih boyunca Afrikalılar zebraları evcilleştirmeyi denediler ama başaramadılar. Avrupalı sömürgeciler 19. yüzyılda Afrika'ya geldiklerinde "Siz becerememişsiniz, çekilin biz yapacağız" dediler. Onlar da denediler, onlar da başarısız oldular.

Çünkü biyoloji inatçıdır. Jared Diamond’ın dediği gibi: "Tarihin akışını değiştiren şey, insanların yeteneği değil; ellerindeki malzemenin (hayvanların ve tohumların) uygunluğuydu."

Avrasya'nın atı vardı, dünyayı fethetti. Afrika'nın zebrası vardı, sadece belgesellere konu oldu.