Zenginliğin formülü demokrasi mi?

Konumuz Daron Acemoğlu ve James Robinson’ın meşhur "Ulusların Düşüşü" kitabı... Kitap aslında tuğla gibi kalın görünse de anlattığı derdi çok net ve sade bir temele dayanıyor. Yazarların bize söylemek istediği ana fikir şu: Bir ülkenin zengin ya da fakir olmasının sebebi ne kader, ne coğrafya ne de kültür; bütün mesele o ülkenin kurduğu "oyun planında", yani kurumlarında bitiyor.

Acemoğlu hikayeyi anlatmaya çok çarpıcı bir örnekle, Nogales şehriyle başlıyor. Düşünün ki bir şehir var ve tam ortadan sınırla ikiye bölünmüş. Yarısı ABD tarafında, diğer yarısı Meksika’da. İnsanlar aynı, yedikleri yemek aynı, hava durumu aynı, kültürel geçmişleri aynı. Ama sınırın bir tarafında ortalama gelir, sağlık ve eğitim standartları çok yüksekken, diğer tarafında yoksulluk ve belirsizlik hakim. İşte kitap tam burada parmağını basıyor ve diyor ki; bu farkı yaratan şey coğrafya olamaz, farkı yaratan şey sistemin ta kendisi.

Yazarlar dünyayı ikiye ayırıyor: "Kapsayıcı" ve "Sömürücü" kurumlar. Kapsayıcı dedikleri; hukukun işlediği, mülkiyetin korunduğu, yani çalışanın emeğinin karşılığını alacağını bildiği sistemler. Böyle yerlerde insanlar icat çıkarıyor, yatırım yapıyor çünkü biliyor ki kimse gelip malına çökemez. Sömürücü dedikleri ise gücün bir avuç elitin elinde olduğu, geri kalan herkesin bu elitler için çalıştığı düzenler. Burada kimse inovasyon yapmıyor çünkü yeni bir icat, o tepedeki elitlerin gücünü sarsabilir diye korkuluyor.

Tabii kitap çıktığında yer yerinden oynadı ama herkes de "Tamam, olay budur" deyip kenara çekilmedi. Özellikle Çin örneği, Acemoğlu’nun teorisinin biraz başını ağrıtıyor. Kitap, demokrasi ve hukuk (kapsayıcı kurumlar) olmadan ekonomik büyümenin bir noktada tıkanacağını iddia ediyor. Ama Çin, yıllardır otoriter bir rejimle, yani kitabın tabiriyle "sömürücü" siyasi kurumlarla, dünyanın en büyük ekonomik mucizelerinden birini gerçekleştirdi. Yüksek hızlı trenlerden yapay zekaya kadar her şeyi yapıyorlar. Bu durum, "demokrasi olmadan zenginlik kalıcı olmaz" tezini biraz zorluyor.

Bir de coğrafya meselesi var tabii. Acemoğlu, "Coğrafya kader değildir" diyerek biraz iddialı bir çıkış yapıyor ama Jeffrey Sachs gibi diğer önemli ekonomistler buna itiraz ediyor. Diyorlar ki; "Tamam kurumlar önemli ama denize kıyısı olmayan, sürekli sıtmayla boğuşan, tarım arazisi verimsiz bir Afrika ülkesiyle, liman kenti olan ılıman bir ülkeyi sadece 'kanunları iyi' diye bir tutamazsın."⁴

Sonuç olarak kitap, bize dünyayı anlamak için bir gözlük veriyor ama tek başına her şeyi açıklamaya yetmeyebilir. "Neden fakiriz?" sorusuna verdiği cevaplar çok güçlü olsa da, işlerin nasıl düzeleceği konusunda biraz şansa ve tarihsel kırılma anlarına bel bağlıyor.